रामायणातील कथाशिल्पांनी सुशोभित सरडेश्वर मंदिर, पळसदेव


शिवमंदिर अर्थात पळसनाथ मंदिर. गाव, पळसदेव. ता. इंदापूर, जि. पुणे येथील उजनी धरणाच्या जलाशयातील हे मंदिर



मंदिराच्या मागील बाजूस एक शिल्प आहे. शंकर आपले वाहन नंदी वर आरुढ आहेत तर सोबतची गौरी सरड्यावर. ह्या स्थळाला म्हणूनच "सरडेश्वर" म्हणूनही ओळखले जाते.


पौराणिक कथेनुसार त्याची आख्यायिका आहे ती पुढीलप्रमाणे,

नहुष राजा हा पुरुरवा चा मुलगा. वृत्रासुर च्या वधाने इंद्र जेव्हा ब्रह्महत्या चे प्रायश्चित्त म्हणून एक हजार वर्ष तप करण्यासाठी गेला तेव्हा नहुष याला स्वर्गाचा राजा बनवले गेले. त्याचा त्याला उन्माद चढला. त्याने कां नजरेने इंद्राणी देवी कडे पाहिले. अतिप्रसंग करण्याचाही प्रयत्न केला. तेव्हा इंद्राणीने त्याला शाप दिला की तू सरडा बनशील आणि पृथ्वीवर जाशील. नहुष राजा सरड्याच्या रुपात पळसदेव मंदिर समूहाच्या आवारात पडला म्हणून त्याला "सरडेश्वर" म्हणतात.

गुगुल वर माहिती शोधताना एका लेखात मला "सरडेश्वर" असा उल्लेख सापडला (संदर्भ नं २)




पळसदेव मंदिराशेजारील देवालयात खालील शिलालेख आहे,



शिलालेखाच्या वाचनात याचा उल्लेख "सरडेश्वर" असा केला आहे (संदर्भ नं ३)



पळसनाथ मंदिराच्या समोर घाटावर थोड्या उंच टेकडीवर एक मंदिर आहे. पळसदेव येथील पाच मंदिर समुहापैकी हे एक मंदिर आहे. ही पंचायतन आहेत असे तज्ञ मानतात.  मंदिराचा गाभारा रिता आहे. विविध लेखांमध्ये या मंदिराचा उल्लेख काशी-विश्वेश्वर मंदिर, सोमनाथ मंदिर, सूर्यदेव मंदिर, विष्णू मंदिर, राम अथवा रामनाथ मंदिर, वैष्णव मंदिर असा केलेला आहे.

याचं मंदिराबद्दल या ब्लॉग मधे जाणून घेऊयात....





गर्भगृह, त्यापुढील अंतराळ व सभामंडपासाठी असलेले दोन प्रवेश व मुखमंडप अशी त्याची रचना आहे. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे गर्भगृहाचे साधे प्रवेशद्वार. हे मंदिर साधारण तेराव्या शतकाच्या प्रारंभी बांधले असावे (संदर्भ २ नुसार)





मंदिराचा काही भाग ढासळलेला परंतु शिल्पवैभव मात्र बऱ्यापैकी सुस्थितीत. 

मंदिराच्या बाह्यभागावर रामायणातील कथा कोरलेल्या आहेत यावरून मला तरी हे राममंदिर म्हणून अधिक संयुक्तिक वाटते. 

मंदिरावर कोरलेले रावणशिल्प




सीताहरण



सीता अशोक वाटिकेत असताना हनुमानाने तिथे घातलेला उत्पात



सेतू निर्माण: पाण्यामधील मासे , कासव यांच्या सुरेख शिल्पप्रतिमा



वानरसेना सेतू उभारताना



धनुर्धारी राम आणि लक्ष्मण



रामायणातील इतर अनेक कथांनी आणि सूरसुंदरी यांनी नटलेली असंख्य शिल्पे



देवकोष्ठातील विष्णूप्रतिमा आणि विष्णूचे विविध अवतार 





मंदिराचा डोलारा



मंदिरातील हे विलोभनीय शिल्पवैभव पाहून मी स्तिमित झाले. एक एक शिल्प ओळखण्यासाठी अभ्यासही दांडगाच हवा असे वाटले.

पळसदेव मंदिर समुहाची माहिती शोधत असताना दोन उत्कृष्ट लेख वाचण्यात आले. ते इथे देत आहे,

पळसदेव मंदिर समुहावर केलेल्या अभ्यासावरील हा लेख डेक्कन कॉलेज च्या बुलेटीन मधे प्रसिद्ध झाला आहे.(संदर्भ नं १)


ह्या लेखाची गुगुलवर मिळालेली लिंक खाली देत आहे,

https://www.jstor.org/stable/43610710


दुसरा लेख: (संदर्भ नं २)




वरील लेखाची लिंक ही आहे,

www.evivek.com/Encyc/2016/6/25/1850923

गुगुलवर शोधताना सरडेश्वर किंवा पळसदेव मंदिर समुहाच्या वर दिलेल्या पौराणिक कथा किंवा आख्यायिकेशी साधर्म्य असणारे प्रतापगढ़ (उ. प्रदेश) येथील अजगरा शहराविषयी वाचण्यात आले.





दोन प्रदेशातील आख्यायिकेशी असणारे साधर्म्य वाचून मी देखील किंचित अचंबित झाले. छान वाटले. "सरडेश्वर आणि अजगरा" यांच्या कथेतील साम्य वाचून.

एकीकडे अति विलोभनीय शिल्प वैभव पाहत असताना  मंदिराची ढासळलेली स्थिती पाहून मन खिन्न झाले. कोणत्या टप्प्यावर काय करता येईल जेणे'करून हा बहुमुल्य वारसा सुस्थितीत जतन होईल हे विचार डोक्यात सुरु झाले......

हे विचार सुरु ठेवतच पळसदेव गावातून निघालो.

उजनी धरणाची पाण्याची पातळी ओसरल्याने हे मंदिर पाहता आले. त्या मंदिराच्या शिल्पवैभवाची माझ्या परीने नोंद ठेवण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न!

आशा करते तुम्हाला भावेल.............

धन्यवाद!


🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺


मुख्य संदर्भ:


१. पळसदेव येथील मंदिर समूह एक अभ्यास: लेखक: बी. एस. गाजूल, प्रमोद दंडवते, पी. डी. साबळे, 

Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute
Vol. 72/73 (2012-2013), pp. 337-346

२. गंगार्पण पळसदेवाचे:लेखक: अरुणचंद्र शं. पाठक, विवेक मराठी, २५ जून २०१६ आणि महाराष्ट्र टाईम्स १० जुलै २०१६


३. महाराष्ट्र आणि गोवे ताम्रपट आणि शिलालेख: लेखक: शांं. भा. देव


🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺🔺

ही मंदिर वारसा सहल आयोजित केल्याबद्दल खास आभार: फिरस्ती महाराष्ट्राची, पुणे